· در اين درس دستگاه (آهنگ) يا
مقام صبا از ده منظر، شامل: معاني لغوي، گستردگي و پيشينه، كيفيت آهنگ،
موضوع آيات، تاثيرات، جايگاه اجراء، گوشههاي فرعي، قاريان برتر، وزنهاي
لحني و شكل موسيقيايي بررسي شده است، در پايان انتظار ميرود:
1 - كيفيت آهنگ اين مقام شناخته شود.
2 - با موضوع آياتي كه در اين دستگاه تلاوت ميشود آشنايي حاصل شود.
1 - معناي لغوي : صبا، به معني نسيم صبجگاه و نام آهنگي از آهنگهاي موسيقي است.
2 - گستردگي و پيشينه : اين مقام در عراق به منصوري معروف است.
چرا كه برخي آن را به منصور خليفه عباسي، و به قولي ديگر، منصور زلزال (همزمان دولت عباسي) نسبت ميدهند.
3 - كيفيت آهنگ : صبا،
مجموعهاي از آهنگهاي حزين ميباشد، و گذشتهاي را به تصوير ميكشد كه
انسان آن را از دست داده و از جمله مقامهاي محزون و دلنشين است كه زيبايي و
روح خاصي به قرائت ميدهد. پردهي صوتي مناسبي كه براي اين مقام ميتوان
درنظر گرفت توسط و اوج است كه باعث نمود بيشتر الحان آن ميشود. روند آن
كاملاً لطيف، ملايم و روان است و هرنوع تكلف در اجراي آن از تاثيراتش
ميكاهد. اين مقام بسيار حزين، تيز، رسا و اثرگذار است، پيچيدگي كمتري نسبت
به ديگر مقامها دارد.
4 - موضوع آيات : آياتي كه
داراي «حالت، خوف، خشوع، توبه، انابه، مغفرت، ندامت، استغاثه، سوز، اندوه،
حسرت، تضرع درد و رنج مظلوم و احوالات قيامت و امثال» آن و همچنين آيات
«مشركين، كفار و اصحاب شمال و معاد» همچنين آيات «عبرت، سرانجام گنهكاران و
ذكر نعمتهاي الهي» را ميتوان با اين مقام تلاوت نمود.
5 - تاثيرات : استفاده از
نغمات اين مقام با عنايت به معنا و مفهوم، حال و هواي ملكوتي و روحاني را
بر شنونده حاكم ميسازد. اين مقام حزن زايدالوصفي در انسان ايجاد مينمايد و
حالت هشدار، بيدارباش دارد. برخي گوشههاي آن تاثير شديدي در قاري به وجود
ميآورد و حالت خوف و اندوه ايجاد ميكند. اين نغمه انسان را دعوت به
كنكاش در گذشته ميكند و همچون جواني بيدار، انقلابي در درون ايجاد
مينمايد، و توجه به بازگشت را يادآوري مينمايد. اساتيد لحن گفتهاند،
هركس ميل بازگشت در او بيشتر باشد، اين مقام را محزونتر و بهتر ايجاد
ميكند.
6 - جايگاه اجرا : صبا روش
بسياري از قراء در تلاوت است، اكثر قراء آن را با مقامهاي حجاز، عجم و
چهارگاه در تجانس ميدانند و معمولاً پس از بيات و حجاز آن را اجرا
مينمايند.
7 - گوشهها و نغمههاي
فرعي : بعضي قراء پس از اجراي اين مقام و مراحل اول و دوم آن، در مرحلهي
سوم از عجم، به جاي جوابالجواب استفاده مينمايند. زيرشاخههاي معروف آن
تقطيع و عجم است، قسمت اعظم زيرشاخهي تقطيع «رمل» ميباشد كه در مقام سگاه
و صبا از آن استفاده ميشود. درمورد زيرشاخهي عجم عدهاي معتقدند كه مقام
عجم به صورت مستقل وجود ندارد و فقط در حد همين زيرشاخه است و برخي ديگر
عجم را يك مقام مستقل دانستهاند و آن را جداي از اين زيرشاخه ميدانند.
همچنين نغمههاي فرعي «بوسيلك و صبا، زمزم» را مي توان نام برد.
8 - قاريان برتر : از مصطفي
اسماعيل و عبدالباسط ميتوان به عنوان اساتيدي كه در اجراي اين مقام، و
زيرشاخهي عجم آن، مهارت فوقالعادهاي دارند نام برد. و همچنين اساتيدي
چون منشاوي، شعبان صياد، محمد رفعت، حصان، كامل يوسف را ميتوان نام برد.
در اين مقام تلاوت سورههاي احزاب، طبلاوي و هود عبدالمنعم طوخي مشهور
ميباشد.
9 - وزنهاي لحني
: همچنانكه نظم داراي وزنهاي خاصي است بعضي از اساتيد براي الحان موسيقيايي
نيز وزنهايي قائل هستند كه در اين مجموعه تحت عنوان وزنهاي لحني بررسي شده
است و البته بسياري از اساتيد قائل به اين وزنها نميباشند.
وزن موسيقيايي مقام صبا به صورت زير ميباشد:
|
قرار
|
مفاعلتن، مفاعلتن، فعول
|
|
جواب
|
مفتعلن، مفتعلن، مفتعلن، مفتعل
|
|
جوابالجواب
|
مفتعلن، مفتعلن، مفتعلن، مفتعلن
|
سلام امیدوارم بتونین از مطالبم استفاده کنید.علی ولی